Sara Pérez, autora do libro «Luísa Villalta, a poesía en que salvarse»: «Ela non foi unha persoa 'ao uso' en nada»

FUGAS

Sara Pérez, autora do libro «Luísa Villalta. A poesía en que salvarse».
Sara Pérez, autora do libro «Luísa Villalta. A poesía en que salvarse». Vítor Mejuto

«O pouso que deixa a Luísa que homenaxeamos é o de loitar, o de non dar nada por feito, o de defender o que un mesmo cre e sente», subliña a xornalista Sara Pérez, autora deste libro que salva o recordo dunha artista que non se vendía

16 may 2024 . Actualizado a las 08:46 h.

Preto do ruído da vida da xente, dentro do silencio da palabra sentida, lonxe da ilusión de neon dos éxitos comerciais e dos divismos nos que adoitan refuxiar o ego os intelectuais soberbios viviu, vive e vivirá, Luísa Villalta (A Coruña, 15 de xullo de 1957 - A Coruña, 6 de marzo do 2004), «unha coruñesa orgullosa», sinala Sara Pérez Peral, autora de Luísa Villalta. A poesía en que salvarse, para camiñar pola vida e a obra da que é a sexta muller homenaxeada no Día das Letras Galegas, da man dos recordos de persoas amigas da poeta. Este libro, que entrega La Voz mañá, 17 de maio, ábrese cun prólogo da filóloga Teresa Pastor Novo e péchase cunha carta a Luísa da súa irmá Susana. Amais inclúe un artigo do escritor e crítico literario Miguel A. Mato Fondo, que revela a melodía que emparenta á poeta do «violino» cun dos personaxes da novela Triloxía, do Nobel Jon Fosse. Que a escrita recorda a música é unha idea na que coinciden os dous artistas, Jon e Luísa.

—Lonxe do divismo e da procura do «boom» comercial, viviu e creou a poeta Luísa Villalta. Así o amosa este libro. Quen diría que foi, nunha frase, Luísa Villalta?

—Unha muller valente, comprometida, rigorosa e coherente coa súa familia, coas súas amizades, coas súas letras, coa súa música, cos seus alumnos e coa lingua e cultura galegas. Tamén unha coruñesa orgullosa que, lonxe do divismo, como dis, á vez tiña unha presenza importante.

—Sexta muller homenaxeada o Día das Letras. Aínda cómpre levar a conta. Que a une ou asemella a Rosalía ou Xela Arias?

—No caso de Rosalía de Castro, Luísa Villalta di que os primeiros poemas que chegaron ás súas mans foron os de Rosalía, o seu primeiro estímulo. Aí está esa banda feminista, esa poesía social. No caso de Xela, ambas foron figuras claves na cultura galega dos anos noventa que viron como desafortunadamente as súas vidas se truncaban moi cedo, deixando moito que producir. Para Luísa era importante posicionarse como muller, e que iso non significase nin mellor nin peor, simplemente igual. Dicía que, por desgraza e por fortuna, «faga o que faga algo me lembra sempre que son unha muller». Moitas máis mulleres, con méritos dabondo, chegarán nas próximas Letras Galegas. E a máis sitios, con outras voces. Dicía o presidente da Real Academia Galega, Víctor Freixanes, que a próxima presidenta da institución ben podería ser unha muller.

—Como define a Luísa ser da cidade da Coruña, o seu coruñesismo, o ser herdeira dunha Coruña que defende Galicia?

—Para Luísa, era a Cidade. A sensibilidade coa que fala das súas rúas e a importancia que lle dá ao longo da súa obra dan conta do que significaba para ela. E por ela tomou parte; a mostra máis clara é o poemario de Papagaio, que asina xunto coas fotografías de Maribel Longueira, sobre un barrio da prostitución que se derruba para dar paso a un edificio de vivendas e un centro comercial. Luísa fala da realidade das mulleres que alí traballaban, do estigma e da violencia, pero tamén da especulación inmobiliaria. Dicía unha amiga dela, Mercedes Queixas, que para ela é imposible pasar polas rúas da Coruña sen lembrar os seus poemas, tela presente durante o paseo; que despois dela as cousas non se podían seguir vendo igual. Esta cidade formou parte dela dende que era unha nena, logo unha adolescente e máis tarde unha adulta cun pensamento moi crítico e único. A cidade da Coruña fixo posible que ela se convertera na persoa que foi. En concreto é unha obra para A Coruña.

—A terra. O mar. A lingua. A música. O pensamento. A palabra. Cal é corazón da súa obra, a nota decisiva en Villalta?

—Nada lle era alleo a Luísa. Todo lle preocupaba e todo lle interesaba. A música está moi presente na súa obra, como soan os seus versos e como estuda a relación que existe entre ela e a poesía, e nela afonda no ensaio O outro lado da música, a poesía. Un tema que foi recorrente, xa antes publicara nas páxinas de La Voz de Galicia un artigo titulado «A música como arte». Iso era para ela. A lingua galega está presente como un xeito de posicionarse ao elixila como voz primeira na súa obra. A Coruña, o seu gran tema, dende Ruído, pasando por En concreto e en Papagaio. As causas colectivas sempre a movían.

—Por exemplo?

—No conflito entre Palestina e Israel deixou moi claro o seu posicionamento, nas desigualdades, nas inxustizas sociais ou nas catástrofes medioambientais, como a do Prestige. E de todo isto falou en todos os formatos e xéneros, dando mostra da artista multixenérica que foi: poesía, narrativa, ensaio, teatro, traducións… Hoxe estaría escribindo sobre Ucraína, sobre Gaza…

—Música ou poesía? Eran cousas diferentes para Luísa?

—En absoluto. Unha formaba parte da outra, outra reconfortaba a primeira. Aínda que dicía nunha entrevista que entre as dúas quedaba coa poesía porque era máis creativa, en realidade Luísa nunca tivo que elixir. Ambas seguiron formando parte dela. E aínda que a música a tivo que deixar ao nivel profesional co que a traballaba, o seu violino non deixou nunca de soar. Os concertos na súa casa de Vila de Laxe eran habituais. Dá conta deles María Pilar García Negro, amizade súa. Mesmo antes de morrer tiña pensado volver a poñerse con ela. Na poesía debeu encontrar unha saída para as dúas artes, e parte da disciplina que tivo para que a súa produción literaria e vocación docente saísen adiante tivo que virlle da música.

—Como era de preto esa filla e neta primoxénita sempre responsable, lectora, moi pendente da súa irmá Susana... e da súa tartaruga?

—Si, a tartaruga Conchita! [risos]. Iso é o que me transmitiu a súa irmá Susana. Sempre tivo con ela esa relación de coidados e de amor, pero tamén pedagóxica. Ían xuntas á clase, ás operas e os seus ensaios, de viaxes cos seus pais, as moitas tardes na habitación escoitando música… Ela era unha persoa para sentir de preto. Como irmá e tamén como amiga. É curioso porque no capítulo do libro «A voz da amizade», onde falo con María Pilar García Negro, Marga do Val e Mercedes Queixas, todas coinciden na percepción de que parecía que Luísa sempre estivo aí, presente. Non lembran con claridade a primeira vez que a viron porque tiñan a sensación de que xa a coñecían de antes. O que si atinan a situar é o último día que a viron. Iso é imborrable.

—Defensora da muller e da igualdade. Celebraría ela o 8M? Sería hoxe unha feminista ao uso ou máis ben crítica?

—Por suposto que celebraría o 8M. Como e en que plano? Pois tampouco o teño claro... Ela non quería ser protagonista, pero hai cousas contra as que non podería calar. Contábame un exalumno seu que cando foi a moción de censura en Sada do PP contra o nacionalista Abel López, ela estaba na primeira liña das manifestacións, cos seus cartaces e pancartas. Sempre lista para as causas colectivas, esa era Luísa. O que si que teño claro é que non sería nada «ao uso», en ningunha faceta da súa vida. Non a caracterizaba en absoluto. Non era unha amiga ao uso, nin unha profesora ao uso. Era moi especial Luísa, iso é o que me contaron sobre ela quen a coñeceron. Podo pensar que non estaría de acordo coas divisións cando todas as mulleres temos que remar cara ao mesmo lado, pero claramente celebraría o 8M.

—Poeta do pensamento, achega neste libro a súa amiga María Pilar García Negro. É accesible a poesía de Luísa Villalta ou é só para lectores cultos ou iniciados?

—Partindo do que ela mesma subliñaba, que escribía para todos, incluso para quen non a lese, diría que a súa vontade era a de ser accesible. E éo, pero, como explicaba García Negro, a súa non é unha poesía comercial, non estaba pensada para ser aclamada polo gran público, non? Non era unha poesía doada, era complexa. Así que queda na man do lector.

—Que lle vén dicir o seu compromiso social e cultural, e o seu pensamento, á xente de hoxe, á rapazada?

—A Luísa preocupáballe moito que os rapaces fosen capaces de pensar por eles mesmos, e desvivíase nas aulas para ensinarlles a facelo. Que tivesen un pensamento crítico único, que non seguisen a mesma corrente, que se posicionasen, que tomasen parte. E un dos eidos onde debían facelo era na súa identidade, e no gran valor que achega a lingua galega. Creo que o pouso que deixa a Luísa que hoxe homenaxeamos é o de loitar, o de non dar nada por feito, o de defender o que un mesmo cre e sente. Ela mesma o facía, aínda que coñecese o desenlace, aínda que tivese claro que non o ía conseguir. Loitaba igual. Así que hoxe Luísa seguiría querendo transmitirlles o mesmo: que pensasen e se comprometesen. Con iso, algo xa se daría por satisfeita.

—Por que obra comezar a coñecela, que orde hai que seguir no percorrido Villalta?

—Eu comezaría pola poesía, pola sensibilidade de Música reservada, e seguiría coa afouteza de Papagaio, unha obra clave para coñecer a Luísa. Faría unha parada na narrativa de Teoría de xogos, unha publicación que devorei e que vén dicir que todo é un xogo, como unha conversa mentres tomas un café cunha amiga; e tamén na de As chaves do tempo. Daría unha oportunidade ao teatro de As certezas de Ofelia e ao pensamento crítico, co Libro das colunas.

—Está o lector de hoxe preparado para a dureza poética, e de denuncia social, da autora de «Papagaio»?

—Creo que, dalgún xeito, logo de ler outros versos de Villalta, espertas con Papagaio. Non pode deixar indiferente a ninguén, revolve os adentros. Lévate a poñerte na pel da parte débil que sofre; é directa e valente. Fala dunha realidade da que outras voces calaban. Toma parte, comprométese. Para min, é unha lectura imprescindible de toda a súa produción literaria, que como se vén dicindo, para o curto tempo que tivo, foi moi xenerosa. Non sei como se organizaría ou de onde sacaría o tempo para chegar a todas as cousas ás que chegaba. No ano que consegue praza no IES Isaac Díaz Pardo de Sada, en 1991, publica tres títulos.

—«Escribir tamén para quen non le», dicía nunha entrevista en La Voz de Galicia que recolle o seu libro. Cre que é este o valor da verdadeira literatura?

—Eu creo que o valor da literatura é o que transcende das liñas, co que quedamos e o que vai máis alá. Eu creo que, grazas á obra de Luísa, podemos ser máis conscientes do que nos rodea, que nos incita a preguntarnos e a cuestionarnos relatos e feitos que se deron por aceptados. A través das súas palabras, concienzudamente escollidas, móstranos e comparte con nós ese cariño pola lingua e cultura galegas. Ese respecto polo seu entorno.

—Por que nos salva a poesía de Luísa Villalta? Dígame un verso dela no que salvarse.

—O nome deste libro que publicamos este 17 de maio vén dun dos seus versos, exactamente de Ruído, no que di: «Cada mañá son un náufrago / nesta balsa de água e pan, á espera. / A vida boia sempre sobre a cinza. / Haberá poesia en que salvar-se?». Ao rematar este poemario, quedárame con esa frase. Eu penso que Luísa atopou na poesía un lugar no que salvarse. Hai outro verso, neste caso de Música reservada, que tamén deixou pouso en min: «Non teño outro corpo que un destino / por min libremente imaxinado, / nen teño outra alma que o consolo / de ser o sen-min que me concibo».

—O gran valor para ela, revela nesta obra vostede, era a amizade. Que achegan no retrato as súas amigas? Que lle contaron para a elaboración do libro que lle resultara máis revelador ou curioso?

—Si, así mo contou María Pilar García Negro, que para Luísa o maior valor era o da amizade. Precisamente con ela desenvolveu unha relación fonda, moi persoal, porque conxeniaban moi ben, rían moito e compartían sentido de humor, pero tamén de admiración polo profesional. O que me trasladan as tres é esa presenza de Luísa, esa bondade, esa sensibilidade, esa profesionalidade, as ganas de vivir. O que máis me emocionou do seu relato foi a última pregunta, que é a mesma para as tres, na que lles pido que me conten que lle dirían hoxe a Luísa. «Non dou acabado de botarte de menos» ou «estámolo conseguindo, Luísa». Nesta última, dicíame Mercedes Queixas: «Ela vaime entender».

—Que lle preguntaría a Luísa Villalta tal día como hoxe?

—Gustaríame saber se se vería presidenta da Real Academia Galega. Ou se retomou os estudos musicais. Pero máis que preguntarlle, estaría moi atenta ás súas publicacións e intervencións.