«A memoria é o noso ADN cultural»

Exerceu de mestre en Barbanza onde deixou unha pegada imborrable


Percorrendo Compostela, vagando pola memoria dos tempos de estudante, aparece de fronte Elixio Villaverde, persoa coa que compartín horas de amizade, xornalismo e coñecemento. Falamos daqueles anos, de Xoves Culturais... Convídoo a someterse á entrevista que cada mes abre este suplemento.

-Prezado Elixio, como foi a túa chegada a Barbanza... os contrastes entre O Irixo e a vila de A Pobra.

-Teño un recordo marabilloso do Irixo, porto de abrigo e afecto, mentres viviron meus pais, grandes referentes sociais, bos e xenerosos. Tento facer da casa natal un centro cultural sobre a emigración e un pequeno museo. Achegaría documentación arquivística valiosa, uns mil libros, cadros, fotos... Pero é imprescindible o mecenado para rehabilitar e musealizar a que foi, por décadas, unha casa ao servizo da gran maioría humilde daquel concello e de parentes do de Boborás.

Cando aprobei a oposición de agregado, en 1983, estiven un curso en Cedeira e dous na Coruña. Pedín máis costa e déronme praza definitiva no instituto da Pobra, onde traballei dez anos. Pasei das montañas de mil metros da Dorsal matria e do caíño e treixadura da patria a esta beiramar. Un lugar cunha única serra ergueita sobre o manso e fértil Tirreno galego -Vicetto dixit- e sobre o bravo mar de fóra de Baroña, Espiñeirido, Corrubedo e outros azuis perdéndose no horizonte, alén de espléndidas praias e areais. Namoroume o Barbanza. Máis aínda cando coñecín o carácter aberto e reivindicativo das mariscadoras dos Areóns e Barraña, e a afouteza de vellos mariñeiros, curtidos en mil singraduras. Eles ensináronme, como Corto Maltés a Susana, os nomes de cidades portuarias e illas de todas as latitudes, a «saber pedras» e correntes e a utopía de mirar desafiante as bandeiras, fose cal for a cor e a terra que prometesen.

-No Irixo fuches un axitador cultural e en Barbanza non quixeches ser menos, non?

-No Irixo fundamos a Asociación Cultural e Deportiva O Testeiro en 1973. Os grupos de teatro Entroido, con Vidal Bolaño; ou Candea, de Noia, con Agrelo Hermo, actuaron alí. Tamén o Movemento Popular da Canción Galega, pre-Milladoiro, con Romaní, Antón Seoane; homenaxes aos emigrantes, venta de libros, o Sempre en Galiza e Cousas, de Castelao, O Atraso?, de Beiras; A Esmorga, de Blanco Amor, etcétera. Algúns acabamos en ERGA e na ANPG.

Xoves Culturais naceu por iniciativa de militantes do PSG-EG, como Manolo Monge, Xosé Deira, Harguindey, Xan Cadaval ou Espiño, ao que pronto se uniron mulleres moi activas como Carmen Amar e Rosa, do Son. A min «ficháronme» para tirar do carro despois de animar ao alcalde Manuel Velo a dedicarlle a Casa da Cultura de Boiro a Ramón Martínez López.

-Xoves Culturais empezou moi forte e foise debilitando ata desaparecer, que ocorreu?

-A asociación aparece en sociedade no 88, cunha mesa redonda sobre o varadoiro que quería montar o alcalde Durán Casais. Tras o tempo da xestora, o día que me elixiron presidente, ano de Celso Emilio, presentei, con Harguindey, a Méndez Ferrín, na Pobra. Dous actos afervoados, masivos? e así case todos, moitos [polo Barbanza pasou a elite da cultura galega] e de calidade, mesas redondas con xente moi boa sobre o ensino e a sanidade; algúns moi participativos, como os cursos de galego, de gaitas, de olaría, de vidrería; os concursos de murais ao aire libre ou o primeiro Festival Rock do Barbanza, no que traballei moito con X. M. Rivas, de Palmeira. Desapareceu o tripartito, voltou o PP á Xunta e foi minguando a financiación ao asociacionismo de base, comprometido e plural. Engadiría que, malia os centos de socios e simpatizantes, os que mantivemos aquel nivel de actividade a finais do terceiro ano de vida da asociación, eramos catro gatos. Non tivemos relevo xeracional.

-Tamén trouxeches contigo o teu labor de investigación sobre os emigrantes galegos en México. Como nace en ti ese empeño por indagar naquel fenómeno?

-A emigración a Panamá e a México está presente entre parentes, amigos e veciños do meu pai, que era do Ribeiro. O primeiro libro ilustrado da miña nenez foi México a través de los siglos. Estaba ateigado de pirámides e aztecas emplumados. A ausencia, por emigración temporal a América dos meus irmáns -maiores-, cando era un adolescente, marcoume tamén.

-Foron aqueles traballos, en certo modo, unha forma de remexer na memoria histórica. Que opinas do movemento que se desenvolve neste eido?

-O libro sobre Ramón Martínez López no 92 e despois, Heroes e Mártires, a IIª República e Guerra Civil no Barbanza, no 95, do que se venderon mil exemplares, precedido de colaboracións a unha plana durante sete domingos consecutivos en La Voz de Galicia, foron traballos novidosos. O último moi comprometido: recibín chamadas anónimas e ameazas. Pero como profesor de historia, investigador e cidadán «dun tempo e dunha Terra» fixen o que tiña que facer. Calar tanta barbarie tería sido unha covardía.

A memoria é o noso ADN cultural, non podemos prescindir del, nin construír unha sociedade máis xusta e libre sen as achegas do pasado. Hai que perdoar e reeducar, nunca esquecer.

-E claro, entre os exiliados, topaches con ilustres persoeiros como Ramón Martínez López, e grazas ao teu traballo, Boiro descubriu un fillo ilustre e deulle o seu nome á casa de cultura. Como naceu a túa relación con don Ramón?

-Coñecino a finais dos setenta en Santiago. Falamos por primeira vez no Instituto Padre Sarmiento: impresionoume a súa sabedoría, a súa voz e o desexo de chegar aos novos. No curso 83-84 leveino a dar unha conferencia a Cedeira, onde fora vicedirector, e nas Letras Galegas do 85 aos institutos da Sardiñeira e Salvador de Madariaga, na Coruña. Tamén asistín cun amigo e varios exalumnos a un congreso do Partido Galeguista en San Francisco, onde contou emocionado a morte dos Insuas de Rianxo, mestres curmáns de Castelao, martirizados en Vigo cando fuxían da represión. O delator foi axustizado máis tarde por Foucellas e o seu grupo, en Taragoña.

ILUSTRACIÓN ABRALDES

Conoce toda nuestra oferta de newsletters

Hemos creado para ti una selección de contenidos para que los recibas cómodamente en tu correo electrónico. Descubre nuestro nuevo servicio.

Votación
1 votos

«A memoria é o noso ADN cultural»