O recreo é un dereito, non un privilexio
EDUCACIÓN
Este setembro, o alumnado neurodiverxente comeza un novo curso no que os cambios no profesorado, nas rutinas, nos espazos, nas esixencias e nos apoios poden favorecer ou dificultar a súa adaptación, o seu benestar e o seu progreso académico. A estrutura, a presentación da información, os tempos e as amizades teñen un gran peso no seu día a día na escola.
A Lomloe recoñece o dereito do alumnado con necesidades específicas de apoio educativo a unha educación inclusiva, e obriga a eliminar as barreiras que dificulten a súa presenza, participación e aprendizaxe. Esta garantía non se limita ao tempo de aula, senón que tamén debe garantirse durante o recreo.
Os recreos configúranse como espazos nos que poden producirse situacións que deriven en conflito ou malestar, pero tamén ofrecen unha oportunidade privilexiada para mellorar a participación entre iguais e a inclusión social do alumnado neurodiverxente. Aínda así, nalgunhas ocasións, o alumnado corre o risco de verse privado deste tempo de xogo.
O recreo é o momento para xogar, interactuar e intercambiar experiencias. Nel diminúe a sensación de supervisión adulta e as relacións entre iguais vólvense máis libres. É un espazo para xerar e consolidar amizades e incorporarse a grupos que poden converterse nunha salvagarda. A evidencia sobre a privación do recreo indica que perdelo reduce as oportunidades de participación entre iguais.
Ademais, o recreo beneficia a todo o alumnado, xa que se relaciona cunha maior atención e concentración, un mellor comportamento na aula e oportunidades para desenvolver a actividade física, a resolución de conflitos e as habilidades sociais. Privar o alumnado neurotípico del supón eliminar un descanso que facilita a aprendizaxe e unha parte importante da súa vida social. Para o alumnado neurodiverxente, o impacto pode ser aínda maior: ademais de reducir as súas oportunidades de interacción e pertenza, retíraselle un tempo que pode necesitar para recuperarse das demandas cognitivas, sensoriais e sociais da xornada. A súa privación pode, polo tanto, intensificar as dificultades de participación, o illamento ou a vulnerabilidade que xa experimenta parte do alumnado neurodiverxente.
Malia estes beneficios, a privación do recreo continúa empregándose como medida disciplinaria e aínda se percibe con certa normalidade, quizais porque as súas consecuencias non sempre resultan inmediatamente visibles. Porén, que unha práctica se normalizase non significa que sexa axeitada.
A medida resulta difícil de conciliar co artigo 31 da Convención sobre os Dereitos do Neno. Na súa interpretación deste artigo, o Comité dos Dereitos do Neno das Nacións Unidas recoñece o dereito de todos os nenos e nenas ao descanso, ao lecer e ao xogo, e advirte de que, sen descanso suficiente, diminúen a enerxía, a motivación e as capacidades físicas e mentais necesarias para aprender. Tamén subliña que o xogo permite restablecer o equilibrio emocional, resolver conflitos e construír amizades. Isto indícanos que non estamos ante un premio prescindible, senón que se trata dunha necesidade do desenvolvemento e dun dereito recoñecido internacionalmente.
Tamén podemos velo desde a perspectiva adulta. Aceptariamos que o persoal docente perdese sistematicamente a súa única pausa porque non rematou unha tarefa? O alumnado non conta con sindicatos que protexan o seu descanso: durante a xornada escolar depende das decisións do profesorado.
Se o profesorado non comprende que o recreo pode cumprir unha importante función de pausa e autorregulación, as demandas, a incerteza e a sobrecarga sensorial e social poden ir acumulándose ata que unha situación aparentemente insignificante se converta na última pinga. O problema non estará unicamente nesa última pinga, senón en todas as demandas que o alumnado neurodiverxente tivo que soportar sen dispoñer dunha pausa para regularse.
Como defende Francesco Tonucci, o xogo e o tempo libre non constitúen unha pausa prescindible, senón experiencias fundamentais para a autonomía, as relacións e a aprendizaxe. O recreo non debería entenderse como un premio que se concede ou se retira, senón como un tempo educativo e un dereito da infancia. Considerando a diversidade actual nas aulas, os patios inclusivos constitúen un grande aliado para responder ás necesidades do alumnado e, por que non, tamén do profesorado. Buscan garantir que cada estudante poida estar presente, participar, establecer relacións e gozar do recreo, independentemente das súas capacidades, necesidades ou formas de comunicación e interacción. Este enfoque non se limita a eliminar barreiras físicas, senón que ofrece diferentes oportunidades de relación, actividade física e descanso.
Retirar o recreo prexudica todo o alumnado e pode afectar especialmente a quen é neurodiverxente. Por iso, preservalo significa recoñecer que descansar, xogar e relacionarse cos iguais tamén forman parte do dereito á educación.