O Camiño dos Arrieiros do Viño de Trasdeza

O tráfico de mercadorías e gandos tiña un peso importante nesta zona interior no século XVIII

.

Silleda

A historia do viño do Ribeiro remóntase á implantación do cultivo da vide de forma intensiva nos primeiros séculos do período romano, século I despois de Cristo.

Na Alta Idade Media, rexurdiu con forza, constituíndo un dos principais cultivos ás portas do ano mil. É precisamente durante esta etapa, cando os máis importantes centros eclesiásticos galegos asentaron no Ribeiro granxas e prioratos para prover viño ás adegas das súa sedes principais.

O florecente aprecio polos viños do Ribeiro, quedan reflectidos na aprobación dun decreto no que figuran os precios dos víveres que se comercializan en Santiago de Compostela no ano 1133. Neles detállase o viño Ribeiro como o máis caro de cantos se vendían na poboación. É nesta época cando se inicia a comercialización con animais, en pelexos, cara a Ourense, Pontevedra e claro está….. a Compostela e de paso a Trasdeza.

Xa aparece reflectida a importancia do seu tráfico no Códice Calixtino, e son testimuñas de canto se expón o relevo en bronce que aparece colocado, na única porta medieval existente do primitivo recinto amurallado de entrada a Santiago, a de Mazarelos, cando dí: PER QUAM PRETIOSUS BACUS VENIT AD URBEM. CÓDICE CALIXTINO. LIB V. SIGLO XII.

Esta liña de produción foi ascendendo ata os séculos XVI e XVII, datas nas que gozaba dun comercio que constituía unha das maiores riquezas de Galicia. Só as pragas posteriores influíron na calidade, anque non rebaixaron o trafego e carretamento do viño.

Hai unha copla entre as moitas cantadas polos arrieiros, nos seus periplos de soidade, que se fixo xa moi famosa.. Recentemente púidenna escoitar no Irixo por un grupo de canto da vila, e dicía así: «O cantar do arrieiro,/ é un cantar moi baixiño,/ cántano en Ribadavia,/ e resoa no Carballiño».

Como se pode apreciar, nela destacan as dúas poboacións que capitalizaban o mercado, e que aínda seguen a ser un referente dentro das rexións con denominacións de orixe.

Hai que subliñar, tal e como comentan os veciños de Trasdeza e doutras zonas e comarcas, caso de José Iglesias Fernández, neto de arrieiro de Agolada, na súa obra O Camiño dos Arrieiros do Viño, que: «Había outro camiño que pasando pola Almuzara ( Ourense) ía dar á Comarca do Deza, cruzando polo Irixo e polo Alto da Cruz da Grade. Neste alto, o camiño partía en dous, un que ó traveso de Vilatuxe, dirixíase a Silleda cara Santiago...».

Abundando nese outro camiño que comunicaba Trasdeza co Ribeiro, tamén Luis-Manuel Caxide no seu traballo titulado Ultimos Arrieiros da Terra de Montes, indica en palabras textuais: «Había un quinto camiño que partindo de Bandeira a Silleda, pasando por Laro, Freixeiro, Alto da Romiña, Irixo e en chegando a Almuzara, Carballiño, baixaban a Leiro e os diferentes lugares do Ribeiro».

Trátase de facer un repaso námbolos dous sentidos do Camiño Real xa dende a Xurisdición de Trasdeza a Ribadavia xa en sentido inverso, dende o Ribeiro ao Concello de Silleda, incidindo na importancia que tiña a través dos servizos que ofrecían, ao seu paso polos núcleos antes devanditos pero destacando pois o tráfico que desde Trasdeza se xeneraba cara ao Ribeiro na busca do preciado líquido a través dos seus protagonistas, Os Arrieros de Trasdeza.

A súa importancia

A importancia do sector dedicado ao transporte e comercio neste tramo, ven destacada xa por Hilario Rodríguez Ferreiro, cando afirma que no S. XVIII en Trasdeza destacaban as faenas textís, sobre todo as tecedeiras de liño e as dedicadas ao tráfico de mercadorías e gandos cunha alta proporción do persoas, 179, o que supoñía o 24 % do total do sector.

Con estes datos censuais onde se amosa un gran número de arrieiros e cabalarías dedicadas ao trafego de todo tipo de materiais, entre os que se prioriza o do viño, aparecen dous datos a ter moi presentes nesta época; por unha banda a importancia de Trasdeza como núcleo arredor do que xiraba o comercio da zona interior de montaña, superando como se destaca, as necesidades da propia xurisdición, (proba delo temos as feiras de Silleda, A Bandeira, Camporrapado e Penadauga), e o emprego, por outro lado, do oficio de arrieiro como traballo complementario ao de labrego ou gandeiro, por ser este último insuficiente para dar sostibilidade ás necesidades da casa.

O seu significado

Recollendo as definicións das Academias Galega e Española, a palabra Arrieiro, refírese a todo transporte de mercadorías, feito por mulas, cabalos e carromatos. Así hai arrieiros do carbón, sal, grao, mel, gando, peixe, cera etcétera.

Procede do termo arrear, e este da voz «arre», que significa estimular aos animais para que anden ou avancen. Dos animais usados os máis apreciados polos arrieiros, eran os as mulas por ter maior resistencia. Cada mula transportaba arredor de sete/oito olas de viño, e cada ola leva dezaséis litros.

Cada arrieiro tiña un número dispar de animais e dependendo do viaxe a realizar, xa ao Ribeiro xa pola zona de reparto, podía ir de unha cabalería ata un total de doce, formando unha ringleira que se coñecía como recua. Para o transporte do viño, os arrieiros empreñaban o pelexo, feito coa pel invertida de castrón ou cabra recuberta de pez que era un líquido mestura de aceite e brea.

O percorrido do Camiño Real por terras silledenses

Por ilustrativo traio a este epígrafe a versión do camiño relatada por Restituto Nogueira Barreira, quen fixo algunha viaxe co seu avó ata o Ribeiro. O Camiño Real, desde Silleda, pasaba polas Ferreiras, Costoia, Cóscaros e o Marco de Siador. Xa en Cortegada ía pola igrexa, por Cardigonde e por diante da casa de Tallón ata a casa que é hoxe de Antonio Ramos, (diante mesmo). Máis para diante cruzaba a actual estrada por un camiño pegado a unha casa vella, que aínda se conserva, e logo volvía á transcurrir pola mesma estrada, das fábricas das cooperativas, ata a parrillada O Carballo. Alí había unha caseta no cruce que vai cara a igrexa de Oleiros que se coñecía como Caseta de David Casanova, que nos seus mellores días pasou por taberna, fábrica de gasosas e casa de ferreiro.

Continúa informando Restituto que segundo lle contaba o seu avó, Restituto Nogueira Villaverde (hoxe tería 127 anos), co que ten ido ao Ribeiro, (Laxas no ano 1962), que o Camiño Real pasaba pola Casa do Carballo,A Malata, o lugar do cruceiro non fondo de Pazos, Gandarela, o Cruceiro e Capela de S. Bento do Pereiro (Laro) e finalmente A Veiga en Parada, para unha vez pasado o río Deza enlazar coa parroquia de Barciela, xa no Concello de Lalin.

Unha das mellores descricións do trazado do Camiño dos Arrieiros do Viño vennos dado por Luis Xulio Carballo, na súa obra Povoamento Castrexo e Romano da Terra de Trasdeza, pois coincide co que el marca e denomina e Camiño Real Antigo. As semellanzas son exactamente as mesmas cás das distintas versións que puiden ir recollendo de informantes cando se falaba dos roteiros que podían seguir os nosos «transportistas» cando se dirixían ao Ribeiro a través de Vilatuxe e o Irixo.

No traballo recentemente publicado, Deza Augusta, é en Silleda onde, o autor Manuel Mosquera, sitúa unha mutatio romana, que a dotaba con todo tipo de servizos, determinados cos topónimos e antropónimos que a circundan coma por exemplo, Ferreiras, Currelo, Gouxa, Costoia, etc.

A Ponte da Veiga, foi construída no 1856 despois de que por parte do síndico Francisco Mª Rivas da Casa de Sestelo de Siador, se mandara un escrito de 14 de decembro de 1849 ao gobernador da provincia, solicitando a urxente construción dunha ponte que unira «unha das vereas máis concorridas de Galicia que partindo de Santiago conduce aos pobos do Carballiño, Baños de Pastoriza, Ribadavia, ribeiras do Avia e Miño».

Noutro apartado da instancia, indica o estado en que se atopaba o actual paso «o paso está interceptado prácticamente todo o ano, excepto no verán, debido aos aluvións dos montes Candán, Testeiro e Paraño obrigando aos transeúntes a encamiñarse forzosamente pola ponte Gonduriz, en pésimo estado ademais de ser estreito e de madeira». Tamén hai que salientar que na Marza, existía xa en madeira, e aínda existe, hoxe en pedra, a Ponte de Oleiros, que salvaba o río Deza entre o propio lugar e a veciña Anseán do concello de Lalín, cara á Vilatuxe. Paso moi concorrido para os arrieiros das diversas mercadorías con animais e carretas.

Arrieros recoñecidos

Merecedores dun capítulo aparte, nestas páxinas tan só nominar algúns dos arrieiros do viño máis recoñecidos, xa de Trasdeza xa de fóra, pero con reparto no noso municipio. No Catastro da Ensenada de 1752 figuraban os seguintes arrieiros na xurisdición de Trasdeza: Cortegada 15, Escuadro 15, Siador 11, Silleda 2, Chapa 4, Moalde 8, Graba 6, Taboada 7, Cerbaña 9. En total: 77.

A relación de arrieiros a integran Manuel Caramés (Graba); Juanito Caramés de Xestoso, o arrieiro Caramés (Xestoso); Antonio Fernández (Ponte); Ernesto Ferradás Ferradás (Cortegada); Manuel García (Escuadro); Antonio González, de Toiriz (Silleda); Antonio Rodríguez, de Rosende (Ponte); Tallón (Cortegada); Servando Vázquez e a saga familiar (A Bandeira); O Fausto de Masgalán de Arriba (Forcarei); Manuel Iglesias (Pena do Foxo-Curantes); y Andión (Forcarei).

Agradecer as colaboracións dos familiares, descendentes e amigos dos arrieiros, sen as cales non sería posible facer este traballo: Antonio Caramés, Alfredo Canabal, Juan Conde, Luis Ferradás, Rosa García, Carlos García, Ramón Gómez, Josefa e Julio Núñez, Ana Rodríguez e Joaquín Rodríguez.

Conoce toda nuestra oferta de newsletters

Hemos creado para ti una selección de contenidos para que los recibas cómodamente en tu correo electrónico. Descubre nuestro nuevo servicio.

Votación
6 votos
Comentarios

O Camiño dos Arrieiros do Viño de Trasdeza