O mestre Mateo recupera as súas cores orixinais grazas a unha restauración virtual
CULTURA
Un equipo da USC recreou o aspecto que lucía o santo dos croques do Pórtico da Gloria da Catedral de Santiago no século XII
17 abr 2026 . Actualizado a las 18:19 h.A policromía da estatua do mestre Mateo, o arquitecto e escultor da catedral de Santiago, foi reconstruída mediante imaxes virtuais grazas ao proxecto Kosmotech-1200, un programa da Universidade de Santiago de Compostela (USC) desenvolvido en colaboración coa Fundación Catedral que pretende restaurar dixitalmente o estado orixinal de monumentos que co tempo foron perdendo o seu aspecto inicial. A publicación dos coloridos vídeos e fotografías que recrean a estatua do famoso personaxe histórico —coñecido popularmente como o santo dos croques polo costume de moitos peregrinos e visitantes de golpear a súa cabeza contra a escultura coa fin de absorber de xeito simbólico a súa sabedoría— coincide co aniversario da colocación dos linteis do pórtico da Gloria, que, segundo unha inscrición, se realizou o 1 de abril de 1188.
A estatua do mestre Mateo atópase precisamente ao pé deste pórtico, que entre os séculos XII e XIII foi a fachada occidental do templo cristián, aínda que con posterioridade foi cuberta pola actual fachada barroca do século XVIII, cuxa visita quedou restrinxida hai uns anos para frear a súa erosión. O equipo de investigación da USC, que xa reconstruíra virtualmente as cores do coro da catedral compostelá, puido descubrir outros aspectos das figuras que compoñen o conxunto monumental do pórtico da Gloria.
Os especialistas da restauración dixital presentan estes achados nun estudo que acompaña as imaxes e que, nas súas palabras, «permitiu descodificar as claves do seu deseño xestual e da súa disposición escenográfica, poñéndoa en relación tanto coa famosa inscrición dos linteis, onde figura o nome do mestre Mateo, coma co coro pétreo cara ao que dirixe a súa mirada». Para Francisco Prado-Vilar, director do proxecto e profesor do Departamento de Historia da Arte da USC, o mestre Mateo «deixou a súa autobiografía delineada no seu retrato, á espera de ser descifrada». «Está inscrita, literalmente, no seu corazón, que é o núcleo semántico arredor do cal pivota a coreografía xestual da figura», detalla o investigador.
A reconstrución virtual das cores foi posible grazas a unha pescuda sistemática nos arquivos fotográficos históricos e a análise material da escultura do mestre, o que permitiu documentar «extensos danos» na cabeza, «acentuados polo ritual dos croques». Ademais, unha das fotografías da década de 1950, anterior ao inicio das escavacións na nave central do templo, reveloulles aos investigadores o estado de conservación da peza naquel momento, que incluía «perdas visibles na súa parte inferior», así como a súa configuración escenográfica orixinal, distinta da actual.
Nos anos cincuenta, o pavimento da catedral aínda conservaba a súa altura orixinal, pese a que fora revestido cun lousado de mármore no século XIX, mais na década de 1960 o nivel do chan foi rebaixado e substituído por unha placa de formigón. Iso explica que hoxe a figura do mestre Mateo estea elevada sobre un pedestal, mentres que antes se prostraba directamente no chan, compartindo o mesmo plano espacial cos fieis, o que, segundo os investigadores, permitíalles aos visitantes axeonllarse ao seu carón.
A catedral de Santiago, un dos templos católicos de maior valor cultural e relixioso do mundo pola súa grande afluencia de visitantes e peregrinos, foi obxecto dunha ampla obra de restauración e modernización entre o 2017 e o 2021. O proxecto, que contou cun investimento total de 24 millóns de euros, dos que 17 foron achegados polo Goberno central, abarcou a limpeza de fachada e o cuberta, o reacondicionamento dos interiores, a remodelación dos sistemas de canalización de augas e de distribución eléctrica e a consolidación do danado pórtico da Gloria.
O grande artífice da catedral
O mestre Mateo foi o artífice do deseño e construción do pórtico da Gloria e da cripta da catedral de Santiago, cuxa construción dirixiu dende o ano 1168 ata o 1211. Nese período, o seu obradoiro levantou os tres tramos finais das naves maiores da basílica, así como toda a fachada occidental, onde o arquitecto, nomeado mestre de obras polo rei Fernando II, gravou o seguinte epígrafe: «No ano da Encarnación do Señor de 1188, no día das calendas de abril, os linteis dos pórticos principais da igrexa do benaventurado Santiago foron colocados polo mestre Mateo, que dirixiu a obra dende os alicerces dos mesmos portais».
Non obstante, o pórtico que se conserva hoxe en día non é resultado absoluto do traballo do escultor lucense, xa que algunhas das súas figuras foron retiradas cando se levantou a fachada barroca no século XVIII. Esas pezas, que aínda se conservan, atópanse repartidas entre o Museo de Pontevedra, o Museo Catedralicio e diversas coleccións privadas. Tampouco o conxunto monumental da entrada é obra exclusiva súa, xa que os especialistas distinguen a man de polo menos catro artistas. Así e todo, o estilo marcadamente naturalista do mestre deixou unha importante pegada que influíu en toda Galicia e mesmo noutros lugares da Península.