José Varela, o médico que levou a bautizar a Rosalía de Castro

Natural de Santiago, casou en Corcubión. Foi deputado en Cortes e tivo moitos recoñecementos


Moito queda aínda por descubrir da importancia histórica da vila de Corcubión, así como dos persoeiros a ela vinculados. Algúns pasaron pola localidade dunha maneira fugaz, mais isto non foi óbice para que establecesen vínculos familiares. Tal foi o caso dunha figura en xeral descoñecida para os corcubioneses e hoxe absolutamente esquecida, que ben merece ser recordada en virtude dos servizos que prestou á vila de San Marcos en particular, pero sobre todo á sociedade galega en xeral. Por que non o nome dunha rúa?

O santiagués José Varela de Montes (1796-1868) cursou medicina na cidade natal. Representante máis xenuíno da chamada Escola Médica Compostelá, desenvolveu unha brillante carreira académica: catedrático de Fisioloxía e Hixiene primeiro, despois de Clínica Médica, Medicina Legal e Toxicoloxía, e decano da facultade. Chegará a ser médico de número do prestixiosísimo Gran Hospital Real de Santiago. No político, ocupou escano de deputado a Cortes pola provincia da Coruña polo partido monárquico-constitucional. Por suposto, escribiu moito e sobre moitos temas médicos. En fin, un home de prol recompensado xustamente con distincións e premios. Pois ben, tal gloria da medicina galega e española deu os seus primeiros pasos profesionais na vila de San Marcos, onde exerceu como médico titular durante uns catro anos… e onde casou.

Vínculo familiar

O párroco de Corcubión, Francisco Antonio Monterroso, consigna o 18 de setembro de 1822 no libro sacramental de casados o matrimonio entre Josef Varela de Montes e Josefa Recamán. El é «vecino de esta villa, hijo de legítimo matrimonio de don Francisco Varela, y de doña Francisca Montes, ahora difuntos y vecinos que han sido de la Ciudad de Santiago, parroquia de San Benito do Campo». Ela, corcubionesa, «también soltera, hija de don Manuel Recamán y de doña María de Soto su mujer, vecinos de dicha Villa de Corcubión». Entre os presentes e testemuñas, lemos algún apelido relevante da vila, como Diego Porrúa, feito que non debe estrañar no enlace dun dos poderes fácticos do pobo, o médico titular.

Non perderon o tempo os cónxuxes en comezar a prole, xa que practicamente aos nove meses xustos da voda nace a primeira filla corcubionesa de Varela, o 7 de xuño de 1823: Dolores Josefa Paulina. Ano e medio máis tarde, o 4 de xaneiro de 1825, ve a primeira luz a segunda, María Ascensión, en cuxa partida bautismal si se especifica a profesión do pai, «Varela de Montes, médico titular de esta Villa». Despois de residir en Corcubión, parece que lle naceron polo menos catro varóns: militar, xurista, farmacéutico e, faltaría máis, médico.

No expediente universitario puidemos comprobar como, xa no seu novo destino como médico titular no Real Mosteiro de Sobrado dos Monxes, pídese unha certificación sobre a conduta política do doutor. Impecable, por certo: non fora membro de ningunha «Junta sospechosa... y ha manifestado su aversión al sistema revolucionario».

Así o confirman as autoridades de Corcubión: o escribán Manuel Recamán (seguramente o seu sogro), o rexedor, o cura, o administrador de rendas e a autoridade de Mariña.

Entre novembro de 1854 e xaneiro de 1855, sabemos que o párroco Juan Díaz de Neira asenta un total de vinte e catro defuncións en Corcubión debidas ao «cólera morbu» (morbus en latín significa enfermidade), sen sinalar a idade dos falecidos; a parroquia de San Pedro de Redonda, en cambio, non se viu afectada, segundo se desprende dos libros parroquiais.

Este andazo epidémico e infeccioso, parece que procedente de Asia, provocaba unha gastroenterite aguda con diarrea, cólicos e vómitos, sobre todo en outono e verán. Aínda que xa non exercía en Corcubión, Varela de Montes escribiu uns Preceptos preventivos contra el cólera morbo en 1853, e un ano despois, coincidindo co andazo na vila, foi un dos redactores do Boletín del cólera, periódico de circunstancias, que se publicaba tres veces á semana, con números extraordinarios se a evolución do mal o esixía. A publicación informaba acerca das medidas que debía tomar a poboación ante a enfermidade; tamén facía inventario dos falecementos, que afectaron especialmente as Rías Baixas, con incidencia progresiva nas terras interiores de Santiago e Pontevedra.

No boletín afírmase que «la enfermedad reinante en Galicia desde principios de Noviembre [cando comezan as mortes en Corcubión] es el cólera morbo asiático». Polos seus servizos contra o cólera foi condecorado coa Gran Cruz da Real Orden Americana de Isabel la Católica, cruz e banda que por certo loce na fotografía que ilustra este texto.

Varíola confluente

Case tres décadas máis tarde, en 1880, outro andazo cae sobre a vila, unha epidemia de varíola. Denomínaa o párroco «viruela confluente» (pola confluencia das pústulas) ou «fiebre variolosa». Leva á tumba, entre febreiro e xuño, dez mulleres e seis homes, todos de idades pouco avanzadas, de entre oito e vinte e seis anos (a media é de quince anos). Era unha enfermidade que visitaba periodicamente as xa sufridas xentes da comarca, como sabemos por unha carta de Pondal enviada en 1898 desde A Coruña á súa irmá Josefa: «Mucho celebro que por ahí no haya novedad y que esos casos de viruela confluente de Lage desaparezcan y no se extiendan por ese país. No hay que tener miedo (el miedo es un fantasma imaginario); guardad ese aislamiento prudente y, fiando en Dios, nada os sucederá».

Aquí máis que o bardo falaba o médico quen, como enfermidade infecciosa que a varíola tamén é, prescribe a mesma recomendación que contra o cólera lemos no boletín redactado por Varela: «El mejor preservativo es la incomunicación de las cosas y personas en un principio: después es ya impracticable». Así deberon de actuar os laxenses da vila, pois dos libros de defuncións non cabe colixir que o mal cobrase o seu tributo. En calquera caso, que as pústulas con bostelas, ao caeren, deixaban vitalicia pegada nas facianas dos doentes o proba o feito de que nas requisitorias xudiciais da época, para a identificación física da persoa buscada, era frecuente ler que esta tiña a «cara hoyosa o picada de viruelas».

Rosalía, en brazos de Varela

Pero se hai unha circunstancia fermosa na vida do doutor Varela esa foi a que nos conta o poeta compostelán Victoriano Taibo García, cando di que «el gran Varela de Montes» asiste no parto á nai de Rosalía de Castro na xa desaparecida casa compostelá das Barreiras, «y luego él mismo lleva la recién nacida, para ser bautizada, a la iglesia del Hospital Real, del cual era médico primero; y solamente para recibir las aguas bautismales, pues la niña no va destinada a la Inclusa, y por eso no ingresa en ella».

A relación entre Rosalía e Varela debeu de continuar, a xulgar por unha carta da poetisa a Pondal, datada en Santiago en 1864, na que o anima a restablecerse dos seus achaques: «Con esto debe V. cobrar inmensas esperanzas, pues no puedo suponer se juzgue V. más enfermo que lo estaba yo, a quien Varela juzgaba mujer muerta».

Despois de dedicar todos os seus desvelos e talento a mellorar a calidade de vida -cando non a salvala- dos galegos, a Varela cóubolle en sorte a entrañable responsabilidade de levar nos seus brazos a acristianar a que co tempo ía converterse tamén nun símbolo de Galicia toda. Sen dúbida foi esta a súa máis alta condecoración.

Conoce toda nuestra oferta de newsletters

Hemos creado para ti una selección de contenidos para que los recibas cómodamente en tu correo electrónico. Descubre nuestro nuevo servicio.

Votación
3 votos
Comentarios

José Varela, o médico que levou a bautizar a Rosalía de Castro