Con Anisia Miranda na Costa da Morte (Edicións Embora, 2014), de Xosé Neira Vilas, propón un percorrido pola comarca a través da memoria, da literatura e das relacións humanas que o autor e Anisia Miranda estableceron con esta xeografía. Máis ca unha crónica de viaxes ou unha recompilación de referencias culturais, constitúe unha cartografía emocional da zona e unha reivindicación da súa condición de espazo de creación e compromiso coa cultura galega.
A relación sitúase no regreso definitivo do matrimonio de Cuba. O 16 de setembro de 1981, poucos días despois da súa chegada, emprenderon unha viaxe por Camariñas e Fisterra. O vínculo acabaría converténdose nunha simbiose duradeira, alimentada polo coñecemento das paisaxes, pola amizade cos seus habitantes e pola participación na vida cultural da zona.
Un dos maiores acertos do libro é mostrar que, para o escritor de Gres, a Costa da Morte non foi simplemente un lugar que visitar ou describir, senón un espazo humano co que establecer vínculos. De aí nace a expresión «Costa da Vida», coa que propón unha nova ollada á comarca. Fronte á denominación tradicional, asociada aos naufraxios e ás traxedias marítimas, emerxe un litoral dinámico e creador, marcado pola solidariedade e pola cultura popular.
Neste proceso ocupan un lugar central a Asociación Cultural Monte Branco de Ponteceso e a Fundación Eduardo Pondal, coas que Neira Vilas mantivo unha estreita colaboración desde 1994. A aldea do Couto convértese así nun dos grandes centros simbólicos deste libro. A Casa dos Veciños e o Festiletras representan un modelo de dinamización no que a creación aparece como unha construción colectiva. O rural deixa de ser periferia para converterse en foco cultural.
A presenza de Eduardo Pondal reforza esta dimensión. Ponteceso, a súa casa natal, o Monte Branco e a propia Fundación forman un núcleo no que se cruzan literatura, contorna e identidade. A aproximación de Neira Vilas ao pensamento pondaliano, ao celtismo ou á correspondencia de Pondal con Fontenla Leal na Habana permite establecer unha ponte entre a tradición literaria galega e a experiencia americana. Rosalía de Castro e Alfredo Brañas completan este universo de referentes.
Outro dos trazos máis interesantes do volume é a súa capacidade para relacionar a comarca coa historia da emigración. Ao coñecer de primeira man a experiencia da diáspora, o autor contemplaba o Atlántico como un espazo de comunicación entre Galicia e América. Por iso, figuras como Luís Seoane, Lorenzo Varela, Fernando Blanco de Lema, Gervasio Paz Lestón ou Alejandro Finisterre adquiren especial significación.
Xunto aos grandes nomes, o libro recupera protagonistas locais fundamentais. Asunción Antelo ou os poetas Miro Villar e Modesto Fraga forman parte dunha rede de persoas que fixeron da arte unha actividade estreitamente ligada á contorna.
A propia paisaxe constitúe outro dos grandes fíos condutores. Fisterra, Camariñas, Muxía, Malpica, as Illas Sisargas, Ponteceso, Cee ou Corcubión son lugares nos que a xeografía se mestura co recordo. O Faro de Fisterra representa o límite do mundo coñecido e o punto de partida cara á emigración, mentres que o cemiterio fisterrán de César Portela engade novas capas a esa paisaxe memorial.
En Camariñas e Muxía, as palilleiras, o Santuario da Barca, o Coído, o cabo Vilán e a memoria do Prestige introducen outras dimensións da identidade costeira. O dolmen de Dombate, o castro A Cidá de Borneiro e a olaría de Buño completan esta cartografía, lembrando que a identidade non se constrúe só con grandes figuras, senón cos saberes transmitidos entre xeracións.
A figura de Anisia Miranda merece atención particular. Autora de literatura infantil, participou dun proxecto compartido que deixou pegada na súa relación coa zona. A creación e a preocupación polas novas xeracións enriquecen o compromiso de ambos coa cultura galega.
En definitiva, a obra transforma a memoria da perda en creación, a emigración en compromiso e o territorio en identidade, amosándonos que detrás da Costa da Morte existe, sobre todo, unha Costa da Vida.