Isabel Santos: «Fronte ao utilitarismo, defendo o valor do inútil, do que non se vende»

Critica a pouca importancia que se lle dá á riqueza cultural da toponomiaIsabel Santos Davila Profesora de linguas clásicas


Achegarse a unha profesora de Latín e Grego, entre outras cousas, segue a ser un acto normal, por moito que os gustos «modernos», a tecnificación, e certa desidia das administracións pola formación humanística nolo poñan difícil. Pero os que «sabemos» temos moi claro que non só de ciencia vive a humanidade, e que a salvación a tanto «progreso» malentendido, ou a buscamos nos saberes clásicos, ou o planeta enteiro irá cara á súa desaparición. O futuro témolo detrás nosa.

Neste senso, preguntámoslle a Isabel Santos polo ensino das linguas clásicas, hoxe. Como o ves?

-A Filoloxía Clásica é unha especialidade minoritaria, si. Porén, dende que a miña promoción do 89 foi obxecto de reformas educativas moi restritivas. As humanidades non están en auxe, mais as persoas cultas, críticas e comprometidas non son «de letras» ou «de ciencias»; son persoas que valoran a cultura e, máis alá da súa especialidade, traballan en distintos sectores, e saben valorar, con sensibilidade e intelixencia, o labor creativo propio e dos demais. Todos coñecemos escritores e artistas con estudos de ciencias: o meu fotógrafo favorito é matemático de formación.

Deduzo que defendes por igual a importancia das ciencias e das letras, non si?

-Así é, fronte ao utilitarismo, defendo o valor do «inútil», do que non se vende. En Atenas (s. V - IV a. C.) e en Roma (s. I a. C. - I d. C.) temos os alicerces culturais, con milenios de antigüidade; por algo entendemos «clásico» como aquilo que é culto, digno, válido, indispensable e atemporal na formación das persoas. Un valor a transmitir, por enriba dos tempos e das modas puntuais. Ademais, é a disciplina -latín e grego- que nos axuda a ser máis lóxicos, a ver con transparencia a sintaxe e a morfoloxía de todas as linguas indoeuropeas; que nos facilita a súa, que nos abre as portas para entender os nosos xéneros literarios, as obras de arte de varios eidos, multitude de etimoloxías e expresións de actualidade. Non sería isto máis que suficiente?

Outro eido no que te desenvolves é o da tradución. Derrida dinos que toda tradución é unha reescritura que ten que espertar no lector a ilusión de que é el quen escribe...

-A tradución dunha obra literaria depende de varios aspectos. É evidente que traducir unha novela actual escrita nunha lingua europea, vainos parecer moi doado. Os escollos aparecen cando o exotismo no espazo e no tempo nos enfronta con realidades e termos alleos ao noso mundo. Na colección Vétera teño compañeiros que traducen do finés, do sánscrito, do asirio… linguas arcaicas ou mesmo non indoeuropeas. Outros traducen do grego, o latín, o alemán, o irlandés… Pero se a obra é moi técnica, como por exemplo un herbario ou un receitario culinario, topamos co problema das equivalencias exactas no galego. A tradución pode volverse desesperante, inda que o tradutor a asuma con moita sabenza. Tamén merece máxima consideración quen traduce en verso, pois o ritmo, a musicalidade require tanto coñecemento como gusto artístico. Traduttore traditore, si, pero o resultado, sendo leal á lingua fonte, non debería alterar a lingua meta, neste caso o galego. Sendo alumna de BUP no IES Nº 1, fun ler á biblioteca un capítulo dunha tradución española de La Chartreuse de Parme, de Stendhal, novela que tiña na casa nunha moi boa tradución. A miña sorpresa foi maiúscula! Caín na conta de como unha e outra versión podían destruír ou sublimar unha obra escrita noutra lingua.

Se hai un labor que cultivas con asiduidade dende xa hai tempo é o da toponimia. Unha onomástica xeográfica que nos conta segredos das nosas orixes. Dinos.

-Cheguei á toponimia por un encargo da Asociación Barbantia e o seu Suplemento Cultural A Voz de Barbantia, co que colaboro dende o primeiro Recompilatorio (2007) con máis de cen traballos, á parte doutros escritos. E, así, fun descubrindo a importancia dos nomes que os galegos lle poñen a todo: casais, leiras, brañas, cons, regatos, rúas, etc. Cada aldea noméase con topónimos e microtopónimos, moitos só presentes na memoria dos vellos. Os topónimos son a voz da terra, o que sentimos na relación diaria e ancestral con ela.

E, como levas, como lingüista, as falsificacións e mesmo os erros no noso atlas xeográfico?

-Isto vén de lonxe. Hai topónimos deturpados ou ligados á controversia: «Puebla» / Pobra, «Riveira» / Ribeira, «Caniza» / Cañiza... Outros son produto dun erro imperdoable que leva aí máis de dez anos: o caso do río «Pedrás» que, parece, está a piques de se corrixir pola forma correcta, Pedras. Pero por un lado, temos a pouca importancia que se lle dá a esta riqueza cultural e, por outro, sufrimos a súa utilización como elemento de desunión e arma política. A polémica está servida, e segue, como é o caso insostible lingüisticamente de «Riveira» con uve. Debemos respectar o labor dos profesionais da historia e da toponimia que son os que saben. E tamén os mandados das autoridades competentes na materia. Todos recordamos que a vox populi, con mellor ou peor intención, non hai moito tempo, aseveraba que o aceite de oliva ou o peixe azul eran nocivos para a saúde; e agora son a panacea!

Ensinante vocacional

Tiven unha infancia feliz. Nenas e nenos xogando nas eiras veciñas, películas de Tarzán na televisión da casa de Tía Pepa. Até terceiro fun a unha escola unitaria (hoxe Escola de Música do Campiño) á que acudiamos separados por sexo, eles cun mestre, nós cunha mestra. Era a década dos 70, con poucos centros escolares públicos, e un único instituto en Ribeira.

Esta precariedade levoume ás Jesuitinas de Noia, con nove anos, un enorme cambio ao que me adaptei con moitas doses de lectura e a estima que gañei por escribir e debuxar ben. Pero o novembro do 75 vai mudar a vida das relixiosas, dos mestres segrares e das propias alumnas. Tres anos máis tarde chega unha xeración de monxas sen hábito, máis novas e con novos métodos pedagóxicos. Sobre todo, unha tríade capitaneada por Concha Sacristán, Sebas e Paloma, feministas, que viñeron facer un rescate insólito, persoal e social, de varias promocións de alumnas.

O gusto polos libros, a cultura e a miña independencia sempre me chegou da man de mulleres, distintas entre si, pero co denominador común da liberdade. A primeira foi unha veciña, María Rial, que me lía a Castelao antes de eu saber ler, muller libre, malia ser de familia duramente castigada polo franquismo, como souben despois. A primeira feminista que coñecín, que me falou do valor dos estudos como único xeito de fuxir das imposicións tradicionalmente ligadas ao sexo feminino.

Vocación polo ensino

A vocación polo ensino e polas linguas vai comigo dende nena e os veciños máis pequenos foron os meus primeiros alumnos, algo que lles agradezo. Fixen o bacharelato no IES nº 1 de Ribeira e, despois de licenciarme en Santiago en Filoloxía Clásica, hoxe exerzo, con praza definitiva, no IES da Pobra do Caramiñal. O meu amor polas linguas levoume tamén a realizar cursos varios de francés e de portugués, linguas que aprecio.

Á tradución cheguei grazas a Raúl Gómez Pato, que me ofreceu colaborar para Vétera (editorial Rinoceronte) vertendo As consolacións, de Séneca, ao galego, que acaba de publicarse no verán deste 2019. Ademais, estou rematando a tradución de catro das Cartas a Lucilio, a publicar no próximo anuario Barbantia.

Conoce toda nuestra oferta de newsletters

Hemos creado para ti una selección de contenidos para que los recibas cómodamente en tu correo electrónico. Descubre nuestro nuevo servicio.

Votación
3 votos
Comentarios

Isabel Santos: «Fronte ao utilitarismo, defendo o valor do inútil, do que non se vende»