os últimos ríos virxes Onde as troitas aínda se bañan

A escena produciuse un día de pesca de 1995. Don Manuel foi recibido con todas as honras en Ferramulín, o último pobo da serra do Courel antes da fronteira con León. Alí, o entón presidente da Xunta pensaba medir o seu talento coa cana nos lendarios ríos da zona, excepcionalmente cristalinos e moi capaces de deixar a cero aos máis expertos pescadores. Antes de porse á faena, un paisano de 80 anos achegouse ao presidente e recordoulle límpoo que baixaba o río e o nutrido que estaba de troitas: «Pero ou río deixará de estar así se constrúen a minicentral». Nin a paixón pola pesca de Fraga conseguiu temperar o seu febril defensa das minicentrais: «O meu querido amigo, non tema dás minicentrais non hai nada que facer», contestoulle o presidente que, desde logo, tampouco esperaba a resposta do avó: «Fagan ou que queiran, logo. Ou que constrúan polo día hei de tiralo abaixo pola noite. Coa miña idade, xa non vanme meter na cadea».

Así recordan o episodio as testemuñas que aínda quedan en Ferramulín. Entre eles, o Selmo e o Visuña, os dous ríos de conto que se unen no pobo e que se salvaron pola determinación de veciños e ecoloxistas da voracidade hidroeléctrica daquel Goberno. Moitos outras canles que se conservaban aínda virxes nos oitenta, correron a sorte contraria e engadiron aos seus problemas naturais o estrangulamiento que supón o aproveitamento enerxético, ata o punto de que hoxe en día é practicamente imposible atopar canles en Galicia absolutamente libres de infraestruturas, verteduras ou a presión de grandes poboacións.

Desde logo, para quen busquen a absoluta pureza fluvial, a viaxe ao Courel é imprescindible. Na serra nacen algúns das canles máis fermosas do país. A paupérrima demografía xogou sempre ao seu favor e a singular configuración calcárea do macizo confírelles un aspecto cristalino absolutamente subyugante.

Insectos, troitas e nutrias

O Lor, o Lóuzara ou o Soldón son algúns das canles que manteñen o seu fascinante morfología en boa parte do seu percorrido, a pesar de ser gravemente feridos xa polas minicentrais ou a actividade louseira, outra das grandes patoloxías (a principal talvez) que machuca a saúde dos ríos da zona. O Visuña, con todo, mantense virxe nos seus escasos seis quilómetros de vida achegando ao Selmo unha corrente limpa que discorre cara a León cargado de vida e, como ben saben os pescadores, de troitas, a pesar da súa fama de capotero.

Uns poucos quilómetros máis arriba da confluencia de ambas as canles, o Selmo regala unha serie de abruptas caídas ás que se ve obrigado para salvar un desnivel de mil metros en menos dun quilómetro. De todas elas, quizais a fervenza de Vieiros, xa no municipio de Quiroga, é a máis fermosa cunha altura duns vinte metros, desde onde a auga se precipita dun só salto a un remanso cristalino nunha paraxe dunha beleza imposible. A fervenza de Vieiros dispón dun carreiro desde a estrada que a fai accesible para calquera cun mínimo de resistencia, a pesar do cal, polo momento, a súa contorna mantense sen pegadas humanas máis aló dos agradecidos carreiros de pescadores que permiten andar o río uns centenares de metros ata abarrotarse dunha paraxe cuxa fermosura roza o empalago e que, grazas á ausencia de minicentrais e verteduras, permítelle manter o seu ecosistema practicamente intacto, desde os máis pequenos invertebrados onde se inicia a cadea trófica ata mamíferos como as nutrias, cuxas habilidades para a pesca poden verse ata desde algúns balcóns de Ferramulín.

O xardín das sobreiras

Tras empaparnos literalmente da infinita beleza do Selmo, buscamos máis ríos virxes. ¿Queda algún? A consulta cos expertos sempre deixa algún pero: onde non hai unha minicentral hai unha piscifactoría, e onde non, verteduras. Así que baixamos un pouco o listón e atacamos o Arnego, unha canle que nace na serra do Faro e corre pola comarca do Deza para darllo todo ao Ulla en Porto de Mouros. Ao amor do seu discorrer agrúpanse os maiores alcornocales de Galicia visitados cunha frecuencia que ratifican os ribeiregos a quen se dirixen os turistas.

Cun caudal maior que o Selmo, o Arnego é un río truchero, para o que convén sacar coto con antelación. Os salmónidos, un bo termómetro para medir a saúde fluvial, xa non son o que eran, din os vellos, pero non cabe dúbida de que o río está sanote a pesar da sombra de dous minicentrais proxectadas e sometidas á moratoria actual que supuxo un parón na hemorraxia das dúas últimas décadas. Á boa conservación que mantén a canle, xa lle brotou algunha área recreativa á que ir comer a tortilla que, de momento, non afectou demasiado ao tramo de río, cunha variada e exuberante vexetación marcada polo referente das sobreiras que o singularizan.

O Arnego é un caso único, pola súa dimensión e o seu estado de conservación, aínda que moitos outras canles do país, a maioría, conservan paraxes extraordinarias e unha calidade incontestable nos seus tramos altos. A orografía e o clima de Galicia xogan a favor do seu patrimonio fluvial. Os galegos, polo visto, fixeron o contrario, aínda que algúns expertos achegan esperanza: «A educación é básica e a actitude de moita xente para cos ríos foi cambiando», razoa o hidrobiólogo Fernando Cobo. O río xa non se entende como unha vía de eliminación dos residuos domésticos e, de momento, parece que o festival de minicentrais detívose. Aínda que a virginidad é algo que nunca se recupera: «É verdade que hai unha calidade aceptable das augas en moitos tramos altos, pero a vexetación de ribeira está moi deteriorada», asegura Cobo, director da Estación Hidrobiológica do Con, en Vilagarcía, quen recorda que unha conca é unha unidade e non só a mellor parte do río.

O caso é que en Ferramulín, os saltos das troitas -«Báñanse», din os ribeiregos-son perfectamente audibles e visibles, a exuberante mosquitada sobre o río mantenas entretidas nas canles do Selmo e do Visuña, que corren alegres e cun aspecto e unha saúde non moi diferentes aos que tiñan hai cincuenta anos. Ou cincocentos; cando xa había galegos capaces de sacarlles as troitas e que crían que o río seguiría máis ou menos igual ata o día do xuízo final.

De momento, ninguén lles quitou a razón.